Η εφεύρεση της ηλεκτρικής τηλεγραφίας την δεκαετία του 1840 δημιούργησε νέες προσδοκίες για ταχύτερη επικοινωνία. Μπορεί ο τηλέγραφος να εκμηδένισε τον χρόνο και τον χώρο, καθώς πλέον τα μηνύματα ταξίδευαν με πρωτοφανή ταχύτητα, ωστόσο από τη στιγμή που ένα τηλεγράφημα έφτανε στο τηλεγραφείο, ήταν ο διανομέας που έπρεπε να το μεταφέρει στον τελικό αποδέκτη με την παραδοσιακή μέθοδο που χρησιμοποιούσαν και οι αγγελιοφόροι της αρχαιότητας: με τα πόδια. Όσο ο όγκος της τηλεγραφικής κίνησης αυξανόταν, τόσο μεγάλωνε και ο χρόνος παράδοσης των τηλεγραφημάτων. Αν σκεφτούμε, μάλιστα, ότι στο Λονδίνο του 1850 τo 80% των τηλεγραφημάτων αφορούσαν το χρηματιστήριο και τις επιχειρήσεις, τότε κατανοούμε ότι ο τηλέγραφος συνδεόταν με την αποστολή χρονικά ευαίσθητων πληροφοριών.
Το 1853 ο μηχανικός Josiah Latimer Clark πρότεινε ένα ατμοκίνητο σύστημα σωλήνων πεπιεσμένου αέρα για τη μεταφορά των τηλεγραφικών μηνυμάτων στη μικρή απόσταση από το Χρηματιστήριο προς το Κεντρικό Τηλεγραφείο του Λονδίνου. Αυτοί οι σωλήνες ονομάστηκαν «πνευματικοί» (pneumatic), καθώς «πνεύμα» στα αρχαία ελληνικά σημαίνει, ανάμεσα στα άλλα, το φύσημα του ανέμου. Στην Ελλάδα, αυτό το σύστημα μεταφοράς μηνυμάτων μεταφράστηκε κάπως άκομψα «σωληνωτό ταχυδρομείο», ενώ στην καθομιλουμένη επικράτησε η γαλλική ονομασία του, pneumatique.
Λειτουργία και επέκταση του pneumatique
Ο Clark είχε τοποθετήσει υπόγεια μεταξύ των δύο τηλεγραφικών σταθμών έναν αεροστεγή σωλήνα διαμέτρου 4 εκατοστών, που μπορούσε να μεταφέρει έως και πέντε τηλεγραφήματα τη φορά, τοποθετημένα μέσα σε μία κάψουλα. Μια ατμομηχανή στο υπόγειο του Κεντρικού Τηλεγραφικού Γραφείου δημιουργούσε μερικό κενό αέρα μπροστά από την κάψουλα. Λόγω της διαφοράς πίεσης ο αέρας έσπρωχνε την κάψουλα προς το κενό και χρειαζόταν περίπου μισό λεπτό για να αναρροφηθεί κάθε μία μέσω του σωλήνα. Το σύστημα αυτό ήταν πολύ ταχύτερο από την αποστολή των μηνυμάτων μέσω τηλεγράφου, ο οποίος μπορούσε να μεταδώσει μόνο ένα μήνυμα το λεπτό. Η επιτυχία του pneumatique ήταν μεγάλη. Μέχρι το 1865, η αύξηση της τηλεγραφικής κίνησης οδήγησε την Electric Telegraph Company να επεκτείνει το δίκτυο του Λονδίνου και να εγκαταστήσει παρόμοια συστήματα στο Λίβερπουλ, το Μπέρμιγχαμ και το Μάντσεστερ, ενώ πολύ σύντομα το pneumatique υιοθετήθηκε από πολλές ευρωπαϊκές πόλεις.
Παρισινή ιστορία
Από όλα τα δίκτυα σωληνωτών ταχυδρομείων που κατασκευάστηκαν παγκοσμίως, το πιο επιτυχημένο ήταν εκείνο του Παρισιού, όπου η αποστολή και λήψη μηνυμάτων μέσω του pneumatique έγινε μέρος της καθημερινής ζωής έως και τη δεκαετία του 1960. Στην ταινία του Godard, «Με κομμένη την ανάσα» (1960), ένας δημοσιογράφος αφηγείται την ιστορία μιας ερωτικής επικοινωνίας μεταξύ ενός ζευγαριού μέσω του pneumatique. Η επιτυχία του συστήματος στο Παρίσι οφείλεται στο γεγονός ότι η τιμή των τηλεγραφημάτων ήταν σταθερή ανεξαρτήτως μήκους του μηνύματος, ενώ ήταν πολύ ταχύτερο από το ταχυδρομείο. Οι Παριζιάνοι έριχναν τα τηλεγραφήματα σε μικρά κουτιά, παρόμοια με τα ταχυδρομικά, τοποθετημένα σε διάφορα σημεία της πόλης, μεταφέρονταν στο πιο κοντινό τηλεγραφείο και με το pneumatique διανέμονταν σε οποιοδήποτε μέρος της πόλης και των προαστίων μέσα σε λίγα λεπτά, καθώς ο χειρισμός του συστήματος των σωλήνων δεν απαιτούσε εξειδικευμένο τηλεγραφητή.
Το pneumatique στην Ελλάδα
Το σωληνωτό ταχυδρομείο κατασκευάστηκε το 1958 από τον ΟΤΕ για να εξυπηρετηθούν αποκλειστικά τα διοικητικά κτίρια του ΥΜΑ-ΚΡΑΤΙΝΟΥ-ΟΜΟΝΟΙΑΣ & ΣΤΑΔΙΟΥ και εξασφάλιζε την αποστολή τηλεγραφημάτων και διαφόρων εγγράφων. Δεν χρησιμοποιήθηκε ποτέ στην Ελλάδα για την επικοινωνία του ευρύτερου κοινού. Η εποχή εξάλλου του pneumatique είχε περάσει, αφού σταδιακά από τη δεκαετία του 1950 η υπηρεσία άρχισε να κλείνει σε όλες τις ευρωπαϊκές χώρες. Η μεγάλη διάδοση του τηλεφώνου και του τηλέτυπου μεταπολεμικά, καθώς κι η δυσκολία συντήρησης του δικτύου των σωληνώσεων καθιστούσε το pneumatique οικονομικά ασύμφορο. Στο επίπεδο της νοοτροπίας, το σωληνωτό ταχυδρομείο συνδέθηκε με παρωχημένες τεχνικές αυτοματοποίησης στους χώρους εργασίας. Η ταινία Brazil (1985) του Terry Gilliam παρουσιάζει ένα κυβερνητικό κτίριο γεμάτο με συστήματα pneumatique που συμβολίζουν τον παραλογισμό της γραφειοκρατίας και την καταπιεστική φύση της «φουτουριστικής» τεχνολογίας. Σήμερα το pneumatique διατηρείται ως σύστημα ενδοεπικοινωνίας σε ορισμένες βιομηχανικές και νοσοκομειακές μονάδες.
Στην ψηφιακή εποχή, με τους τεράστιους όγκους μετάδοσης δεδομένων σε δευτερόλεπτα και την φαινομενικά άυλη φύση των τηλεπικοινωνιών το σωληνωτό ταχυδρομείο φαντάζει ως μια απαρχαιωμένη τεχνολογία. Ειδικά στην Ελλάδα, ελάχιστοι γνωρίζουν την ύπαρξη αυτού του συστήματος, έστω κι αν έχουν παρατηρήσει σε κάποιο νοσοκομείο μερικούς σωλήνες να διατρέχουν τους τοίχους των κτιρίων με περίεργους ήχους και πλαστικές κάψουλες να βγαίνουν μέσα από αυτές. Σίγουρα, ακόμη κι αυτοί που χρησιμοποιούν αυτά τα συστήματα ενδοεπικοινωνίας δεν μπορούν να φανταστούν ότι αυτή εφεύρεση είχε κάποτε ονομαστεί «τεχνολογία του μέλλοντος».
