Στην ταινία του 1968, «Ταπεινός και Καταφρονεμένος», ο πρωταγωνιστής Νίκος Ξανθόπουλος φτάνει στην Αθήνα από την επαρχία. Καθώς αισθάνεται χαμένος στη μεγαλούπολη, στον δρόμο συναντά έναν μικρό λούστρο, τον Βασιλάκη Καΐλα και μπροστά από ένα περίπτερο διαμείβεται ο παρακάτω διάλογος:
– Έλα κύριο να κάνουμε σεφτέ
-Σου δίνω μισό πενηντάρικο αν μου πεις πώς μπορώ να βρω κάποιον που δεν ξέρω τη διεύθυνσή του. Το όνομά του είναι Λάκης Αναστόπουλος.
– Εύκολα, πολύ εύκολα, με τον τηλεφωνικό κατάλογο. Θα πάρεις σβάρνα τους Αναστόπουλους και θα τον πετύχεις.
– Βοήθα με να τηλεφωνήσω γιατί εγώ δεν έχω ανοίξει ούτε αλφαβητάρι.
Παρά την αφέλεια της ταινίας, ο διάλογος είναι ενδεικτικός της θέσης που κατείχε ο τηλεφωνικός κατάλογος του ΟΤΕ στην ελληνική κοινωνία. Ουσιαστικά αποτελούσε έναν αστικό οδηγό για κάθε νοικοκυριό. «Το μόνιμο μπεστ σέλερ», όπως έγραφαν οι εφημερίδες το 1968: «Σε κάθε νέα έκδοση, ο τηλεφωνικός κατάλογος ξεφυλλίζεται με ενδιαφέρον γιατί περιλαμβάνει τέτοια στοιχεία, που όχι μόνο εντυπωσιάζουν αλλά και αποκαλύπτουν. Αντιλαμβάνεται κανείς το πόσο απαραίτητο έχει γίνει σήμερα το τηλέφωνο (…). Ένα αεροπλάνο για να ξετυλίξει το χαρτί που χρησιμοποιήθηκε για την εκτύπωση του νέου καταλόγου θα πρέπει να περιστραφεί μιάμισυ φορά γύρω από τον Ισημερινό της Γης». Δηλαδή, κάθε νέα έκδοση τηλεφωνικού καταλόγου ήταν σχεδόν μια μικρή οικολογική καταστροφή, που οφειλόταν σε ένα βιβλίο που όλοι είχαν στο σπίτι και που έπρεπε να ανατυπώνεται κάθε έτος, καθώς ο αριθμός των συνδρομητών συνεχώς άλλαζε.
Να ομιλήτε καθαρώς και χαμηλοφώνως
Ο πρώτος τηλεφωνικός κατάλογος τυπώθηκε το 1878 στο New Heaven των Η.Π.Α. από την τοπική τηλεφωνική εταιρεία, αποτελούνταν από μία σελίδα, περιείχε 50 ονόματα σε μη αλφαβητική σειρά και κανέναν τηλεφωνικό αριθμό. Ο κατάλογος υπήρχε κυρίως για να γνωστοποιεί στους συνδρομητές την ταυτότητα των άλλων κατόχων τηλεφώνου. Από τη στιγμή που δεν είχε εφευρεθεί ακόμη η αυτόματη τηλεφωνία, ο χρήστης του τηλεφώνου σήκωνε το ακουστικό και έλεγε στον τηλεφωνητή το όνομα του συνδρομητή με τον οποίο ήθελε να συνομιλήσει. Οι αριθμοί δεν ήταν απαραίτητοι.
Στην Ελλάδα, ο πρώτος αυτοτελής τηλεφωνικός κατάλογος τυπώθηκε το 1911 από τον Δ. Τερζόπουλο και περιείχε 967 συνδρομητές. Στις πρώτες σελίδες των καταλόγων αυτής της πρώιμης εποχής υπήρχαν οδηγίες για την ορθή χρήση του τηλεφώνου, όπως: «Είναι απολύτως αναγκαίον όταν συνδιαλεγώμεθα να ιστάμεθα ακριβώς απέναντι του μικροφώνου και εις απόστασιν απ΄αυτού 5 εκατοστομέτρων». Ενώ υπήρχαν και οι συστάσεις ώστε οι συνδρομητές να μην ρωτούν τις τηλεφωνήτριες ανούσιες ερωτήσεις, όπως «ποιος είναι εκεί;».
Μία πολύτιμη ιστορική πηγή
Το 2001, σχεδόν έναν αιώνα μετά την έκδοση του πρώτου τηλεφωνικού καταλόγου στην Ελλάδα, ο Χρυσός Οδηγός, ο επαγγελματικός κατάλογος του ΟΤΕ, έγινε ηλεκτρονικός, ενώ με τη διάδοση των digital και online υπηρεσιών, η εποχή των έντυπων καταλόγων συνδρομητών έφτασε στο τέλος της. Ωστόσο, τα βιβλία αυτά μπορούν να διαβαστούν σήμερα όχι απλά ως παρωχημένα αντικείμενα του παρελθόντος, αλλά ως ιστορικά τεκμήρια που καταγράφουν τη διάχυση της τεχνολογίας στην καθημερινή ζωή, ενώ καθιστούν ορατά πρότυπα αστικοποίησης, εμπορικής γεωγραφίας, ταξικής κι έμφυλης διαφοροποίησης.
Στον τηλεφωνικό κατάλογο της ηπειρωτικής Ελλάδας του 1925, ανάμεσα στους 2.359 συνδρομητές της Αθήνας υπάρχουν μόνο 40 γυναίκες, κάποιες διάσημες όπως η Μαρίκα Κοτοπούλη κι η Λουίζα Ριανκούρ. Η τηλεφωνία ήταν ακόμη ανδρική υπόθεση. Στη Θεσσαλονίκη, το 23% των συνδρομητών έχουν εβραϊκά ονόματα, δείκτης του υψηλού ποσοστού του εβραϊκού πληθυσμού της πόλης πριν το Ολοκαύτωμα. Στην Αθήνα συνολικά μόνο το 28% των αριθμών αντιστοιχούσε σε νοικοκυριά. Οι υπόλοιποι συνδρομητές ήταν επαγγελματίες κυρίως γιατροί και δικηγόροι, εταιρίες, καταστήματα, γραφεία κυρίως χρηματιστηριακά και δημόσιες υπηρεσίες. Μαζί με τις πολυάριθμες διαφημιστικές καταχωρήσεις, ο τηλεφωνικός κατάλογος του 1925 έμοιαζε περισσότερο με επαγγελματικό οδηγό της Ελλάδας ή χάρτη της ανώτερης αστικής τάξης. Το «να είσαι στον κατάλογο» σήμαινε ότι είσαι κοινωνικά αναγνωρίσιμος και εμπορικά προσβάσιμος.
Έτσι, από ένα απλό, χρηστικό αντικείμενο του παρελθόντος, ο τηλεφωνικός κατάλογος έχει μετατραπεί σήμερα σε ένα πολύτιμο εργαλείο της ιστορικής έρευνας που δίνει το ζωντανό «στιγμιότυπο» μιας κοινωνίας.
